Το σχολείο είναι ένα ζωντανό σύστημα που αποτελείται από υπο-συστήματα πχ ο Διευθυντής, οι δάσκαλοι/καθηγητές, οι μαθητές, οι καθαρίστριες, η γραμματέας ακόμα και οι γονείς και η κοινότητα αποτελούν υπο-συστήματα του πολύπλοκου συστήματος που ονομάζεται «σχολείο». Τα υπο-συστήματα αλληλεπιδρούν μεταξύ τους αλλά και με τα υπερ-συστήματα πχ το οικονομικό, το πολιτικό, το οικολογικό κλπ. Κάθε προσπάθεια μελέτης και κατανόησης του συστήματος του σχολείου δεν θα πρέπει να αγνοεί ή να παραβλέπει τις παραμέτρους των υπο- και των υπερ- συστημάτων.
Το σχολείο πρέπει να είναι ένα «ανοιχτό» σύστημα. Ανοιχτό σε επικοινωνία, νέες γνώσεις, εμπειρίες, ιδέες, άτομα από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα, παιδιά με μεταναστευτική βιογραφία, παιδιά από μονογονεϊκές οικογένειες, αλλόγλωσσα, αλλόθρησκα παιδιά, ένα δηλαδή ανοιχτό σύστημα δεκτικό και ευέλικτο στις αλλαγές και στις προκλήσεις. Τα «κλειστά» συστήματα πχ φυλακές, σωφρονιστικά ιδρύματα, ορφανοτροφεία κλπ δεν είναι συστήματα όπου η αλληλεπίδραση με υπο- ή υπερ-συστήματα είναι ευπρόσδεκτη και για το λόγο αυτό δεν παρατηρούνται σε αυτά δομικές ή άλλες αλλαγές αλλά μια αυστηρή δομή με άκαμπτους κανόνες και σκληρές ιεραρχίες. Το σχολείο δεν θα πρέπει να είναι έτσι.
Στο σύστημα του σχολείου αναπτύσσονται δυναμικές και σχέσεις ιδιαίτερα στην σχολική τάξη οι οποίες δεν είναι αναγκαστικά απλές. Όσο πιο πολύπλοκα είναι τα υπο- και τα υπερ-συστήματα με τα οποία αλληλεπιδρά το σχολείο, τόσο πιο περίπλοκη είναι η σχέση μέσα στην τάξη και μεταξύ των μαθητών αλλά ανάμεσα σε μαθητές και εκπαιδευτικούς. Οι μαθητές φέρνουν στοιχεία του υπο-συστήματος «οικογένεια» στην τάξη, οι καθηγητές φέρνουν στοιχεία του υπερ-συστήματος «Υπουργείο» , «Οικονομία», «Πολιτική» στην τάξη και σε συνδυασμό με ατομικές διαφορές, αξίες, εμπειρίες, βιώματα, ανάγκες, προσωπικότητα, γνωστική ικανότητα, ανθεκτικότητα, ψυχική κατάσταση, για να αναφέρω μόνο λίγες παραμέτρους, η πολυπλοκότητα των σχέσεων σίγουρα έχει ήδη αυξηθεί.
Τα σχολεία δεν είναι ίδια μεταξύ τους. Το κάθε σχολείο δημιουργεί μέσα του και γύρω του ένα μοναδικό και ξεχωριστό σύστημα. Ένα σύστημα που δημιουργεί προβλήματα και βρίσκει λύσεις. Ένα σύστημα με κανόνες που άλλοτε τηρούνται και άλλοτε όχι. Ένα σύστημα συμβουλευτικό, παιδαγωγικό, μαθησιακό, γνωστικό, ένα σύστημα που θα πρέπει να είναι ψυχικά υγιές. Η ιεραρχική οργάνωση του συστήματος του σχολείου διαφέρει από την οργάνωση άλλων συστημάτων πχ μιας τράπεζας, μιας υπεραγοράς, μιας δημόσιας υπηρεσίας. Αυτό έχει να κάνει κυρίως με το γεγονός της ύπαρξης ανήλικων παιδιών τα οποία για πολλές ώρες την ημέρα και κάθε μέρα είναι υπό την φροντίδα, επίβλεψη και ευθύνη ενήλικων εκτός οικογένειας. Αυτό από μόνο του το κάνει ιδιαίτερο και αμέσως αυξάνει τον βαθμό και την ένταση της πολυπλοκότητας διαχείρισής του. Οι περισσότεροι γονείς αγνοούν στοιχεία της δυναμικής του συστήματος του σχολείου και το ενδιαφέρον τους είναι κυρίως γνωσιο-κεντρικό και βαθμο-στοχευμένο. Κάποιοι γονείς αδιαφορούν για τις άλλες διαστάσεις του σχολείου ενώ υπάρχουν και γονείς που υπερτονίζουν μόνο μια διάσταση αυτού πχ την πειθαρχία ή την παράδοση της ύλης. Παραλείπουν να εμπλακούν στην αλληλεπίδραση με το σχολείο σε βαθμό που να μην είναι μηχανιστική ή ελάχιστα επικοινωνιακή.
Όπως σε κάθε ζωντανό σύστημα έτσι και στο σχολείο δημιουργούνται συμμαχίες, συνασπισμοί, κλίκες οι οποίες επηρεάζουν τις σχέσεις και τη λειτουργία των αλληλεπιδράσεων. Η ιεραρχία ενός συστήματος οφείλει να κρατήσει το σύστημα ενωμένο από τη μια αλλά να αποδεχτεί το κάθε υπο-σύστημα στη βάση της μοναδικότητά του. Πώς μπορεί πχ ο Διευθυντής ενός σχολείου να κρατήσει τα μέλη του σχολείου ενωμένα με κοινούς στόχους και οράματα ενώ την ίδια στιγμή να διαχειριστεί διαμάχες, προστριβές, αντιπαραθέσεις; Πώς μπορεί να διευθύνει ένα σχολείο με το στυλ και την ηγετική του χροιά ενώ ταυτόχρονα να ανταποκρίνεται σε οδηγίες ή παρεμβάσεις συνδέσμων, συνδικαλιστικών οργανώσεων, πολιτικών αποφάσεων που μπορεί να μην συμφωνεί;
Το ζητούμενο είναι να βρεθεί τρόπος εξισορρόπησης ανάμεσα στο κυρίαρχο σχολικό σύστημα, γέννημα μια πολιτικής κουλτούρας, μιας πολιτιστικής και πολιτισμικής κατάστασης, μιας οικονομικής δυναμικής και στην κατανόηση του κάθε σχολείου ως μοναδικού και ιδιαίτερου συστήματος που αποτελείται από άτομα τα οποία αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και με άλλους. Το εκάστοτε σχολικό σύστημα εμπερικλείει πολλά διαφορετικά σχολεία και τα συστήματά τους τα οποία πρέπει να τύχουν αναγνώρισης και κατανόησης ως προς τον τρόπο λειτουργίας τους και συνέχισης της ύπαρξής τους.
* Δρ Νάσια Τριγωνάκη-Παύλου, PhD
Σχολική / Εκπαιδευτική Ψυχολόγος