Σε πολλά εργαστήρια διαχείρισης διαπροσωπικών σχέσεων και προσωπικής ανάπτυξης που έχω βρεθεί, οι εισηγητές συνιστούν στους συμμετέχοντες: «χρειάζεται να μάθετε να βάζετε όρια στις σχέσεις σας». Συχνά, τα πρόσωπα με τα οποία χρειάζεται να βάλουμε όρια στη σχέση μας είναι μικρά παιδιά ή έφηβοι και η «μαγική» λύση που προτείνουν οι ειδικοί μοιάζει να είναι πολύ δύσκολο να εφαρμοστεί. Πώς βάζεις όρια σ’ ένα μικρό παιδί που κλαίει έχοντας αγκαλιάσει μία βιτρίνα με γλυκά ή αν έχει αρπάξει στο χέρι του ένα ακριβό παιχνίδι και σου ζητάει να το αγοράσεις; Κάποτε ήμουν μάρτυρας σε μία ιδιαίτερα άβολη σκηνή. Ένα τετράχρονο αγοράκι, ο Μάριος (ψευδώνυμο), ήταν με τον πατέρα του σ’ ένα υπερκατάστημα όπου εκθέτονταν ένα ηλεκτροκίνητο αυτοκίνητο για παιδιά. Ο Μάριος, μόλις αντίκρισε το παιδικό αυτοκίνητο το οποίο είχε αναμμένα τα φώτα κι έβγαζε ρεαλιστικούς ήχους, έτρεξε προς αυτό και η ματιά του έλαμψε, πιάνοντας τον πατέρα του από το χέρι και ζητώντας του επίμονα «να το πάρουν στο σπίτι». Ο τριανταπεντάχρονος μπαμπάς, που μάλλον δεν είχε εντάξει στον προϋπολογισμό του μία τόσο ακριβή αγορά, προσπάθησε να εξηγήσει στον γιο του ότι «το συγκεκριμένο παιχνίδι είναι πολύ ακριβό κι έτσι δεν μπορούν να το αγοράσουν και να το πάρουν στο σπίτι τους». Ο μικρός κοίταξε τότε αυθόρμητα τον μπαμπά του, μ’ ένα κάποιο παράπονο και του είπε: «μα τότε γιατί φτιάχνουν τέτοια παιχνίδια που δεν μπορούν να τα αγοράσουν οι μπαμπάδες;». Μία εύλογη απορία για την οποία, για να είμαι ειλικρινής, δεν έχω κι εγώ απάντηση μέχρι σήμερα… Πάντως, στη ζωή και στις σχέσεις μας είναι σημαντικό να υπάρχουν κανόνες, σαφή και ευδιάκριτα όρια, προκειμένου ν’ αποφεύγονται οι παρεξηγήσεις, οι συγκρούσεις, η συσσώρευση αρνητικών συναισθημάτων, καθώς κι άλλα μελλοντικά προβλήματα. Πρόκειται για μία διαδικασία που μόνον εύκολη δεν θα την έλεγε κανείς, διαχρονικά όμως μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη για τη διατήρηση υγειών διαπροσωπικών σχέσεων και για τη διατήρηση της προσωπικής μας ηρεμίας και ισορροπίας.
Πως θα μπορούσαμε όμως να ορίσουμε πιο συγκεκριμένα τα όρια στη ζωή και στις σχέσεις μας; Για κάποιους τα όρια είναι οι λεγόμενες «κόκκινες» γραμμές που δε θέλουν με τίποτα να υπερβαίνονται. Τα όρια αυτά μπορεί να έχουν ακόμη και φυσική υπόσταση. Δεν επιτρέπουμε σε όλους να μας αγγίξουν μ’ έναν ιδιαίτερο τρόπο και, φυσικά, είμαστε πολύ προσεκτικοί με ποιον θα αγκαλιαστούμε ή θα ξαπλώσουμε στο ίδιο κρεβάτι (η έλευση του κωρονοïού, δυστυχώς, έχει βάλει κι άλλα όρια στη ζωή μας!). Τι πραγματικά συμβαίνει όταν κάποιο άτομο ξεπερνά τα «όρια» που έχουμε συζητήσει και βάλει στη σχέση μας; Θυμάμαι κάποτε έναν καλό μου φίλο και συνάδελφο, σε μία υπηρεσία του δημοσίου, που ο Προϊστάμενός του τον έπαιρνε στο τηλέφωνο σχεδόν κάθε απόγευμα για να τον ρωτήσει για υπηρεσιακά θέματα μικρής σημασίας. Αν και ο Προϊστάμενος ήταν εξαιρετικά υποστηρικτικός προς τον φίλο μου, φροντίζοντας να επιβραβεύει και να ανταμείβει πάντοτε γενναιόδωρα τα επιτεύγματα στην εργασία του, ο υπερβάλλον ζήλος και το υπέρμετρο ενδιαφέρον του για την υπηρεσία, κατέληγαν να δημιουργούν προβλήματα στην προσωπική ζωή του φίλου μου που, εκείνη την περίοδο, αναζητούσε τη σύντροφο της ζωής του. Ευτυχώς, με την πάροδο του χρόνου και καθώς ο φίλος μου απέκτησε μεγαλύτερη εμπειρία στις εργασιακές σχέσεις και σ’ έναν τρόπο συνεργασίας που ευνοεί την αποτελεσματικότητα στην εργασία χωρίς να λειτουργεί σε βάρος της προσωπικής του ζωής, βρήκε έναν καλύτερο τρόπο συνεργασίας με τον Προϊστάμενο του. Πλέον, ο Προϊστάμενος τον έπαιρνε τηλέφωνο μόνο για να πάνε για φαγητό ή ποτό κάποια βράδια Σαββάτου, ενώ όταν ο φίλος μου βρήκε «το έτερον ήμισυ» έγινε και ο κουμπάρος του ζεύγους…
Το να βάζουμε τα κατάλληλα όρια στις σχέσεις μας δεν είναι ένδειξη εγωισμού κι έχει πολλά σημαντικά πλεονεκτήματα. Βάζοντας σαφή όρια και ζητώντας από τους άλλους την αποδοχή τους, δείχνει ότι δίνουμε αξία στον εαυτό μας και προασπιζόμαστε ενεργά τις αρχές και τις αξίες που είναι σημαντικές για εμάς. Έτσι, διατηρούμε ένα υψηλότερο επίπεδο αυτονομίας κι αίσθησης ασφάλειας στις σχέσεις μας κι ενισχύεται η αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθησή μας. Ακόμη, μία τέτοια στάση έχει θετικό αντίκτυπο στη δημόσια εικόνα μας, στο στενό και ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον μας. Το να βάζουμε όρια στον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με άλλα πρόσωπα, κατά έναν παράδοξο αλλά απολύτως αναμενόμενο τρόπο, είναι «απελευθερωτικό». Τα όρια ενδυναμώνουν τις σχέσεις μας, δημιουργώντας ένα σταθερό πλαίσιο για την ανάπτυξη σεβασμού, εμπιστοσύνης κι αμοιβαιότητας. Αυτό βέβαια δεν είναι μία αυτόματη διαδικασία. Τα εμπλεκόμενα πρόσωπα χρειάζεται να συζητούν, με άνεση, ειλικρίνεια και χωρίς περιστροφές, πως ακριβώς θέλουν να είναι η σχέση τους και να μην αφήνουν «γκρίζες ζώνες» ή σημεία μέσα από τα οποία μπορεί να υπάρξει εύκολα παρανόηση. Τα όρια στις σχέσεις, σύμφωνα με μία μεταφορά των Ryder & Bartle (1991), προσομοιάζουν μ’ έναν φυσικό φράκτη και είναι σημαντικό να είμαστε προετοιμασμένοι για τις περιπτώσεις που κάποιος θα υπερπηδήσει τον φράκτη αυτόν, κινούμενος προς ενδότερες περιοχές, δημιουργώντας αισθήματα ανασφάλειας ή δυσφορίας. Κάποιες φορές αυτό μπορεί να συμβεί και με τον ίδιο μας τον εαυτό, όταν θελημένα ή αθέλητα (συνήθως και τα δύο ταυτόχρονα), έχουμε υπερβεί κάποιες αρχές στη ζωή μας, όπως για παράδειγμα σε μία «εκτός γάμου» ερωτική σχέση. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις, χρειάζεται να επαναδιαπραγματευτούμε τη σχέση μας, είτε με τον εαυτό μας, είτε με τα άλλα πρόσωπα, με οδηγό την ειλικρίνεια και στόχο τη διερεύνηση εναλλακτικών δυνατοτήτων δράσης για την «επόμενη μέρα» στη ζωή μας και με βάση το τι είναι σημαντικό για εμάς και τι θέλουμε στη ζωή μας.
Τροφή για σκέψη: Για ποια πράγματα δυσκολεύεστε να βάλετε όρια στη ζωή σας και στους άλλους; Υπάρχουν κάποια συγκεκριμένα πρόσωπα, στα οποία μπορεί να έχετε «αδυναμία» και με τα οποία δυσκολεύεστε ιδιαίτερα να βάλετε όρια στη σχέση σας μαζί τους ή να πείτε «όχι» σε αιτήματα που σας απευθύνουν;
Ryder, R. & Bartle, S. (1991). Boundaries as distance regulators in personal relationships. Fam Proc, 30, 393-406.
* Συμβουλευτικός ψυχολόγος και συγγραφέας – Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος του Κοινωνικού Οργανισμού “The Orange Bus” (Ινστιτούτο Συμβουλευτικής, Δημιουργικής Επικοινωνίας & Έκφρασης + Ψυχομετρίας, τηλ. 6944-252208)