«Αν αισθάνεσαι μοναξιά όταν είσαι μόνος, έχεις κακή παρέα», έχει πει κάποτε με νόημα ο γνωστός υπαρξιακός διανοητής Ζαν-Πωλ Σαρτρ. Αν και ο καθένας μπορεί να δώσει τη δική του ερμηνεία, η συγκεκριμένη φράση έχει ιδιαίτερο νόημα παραπέμποντας στην αξία που έχει οι σχέσεις μας με τον εαυτό μας, όπως και με τους άλλους, να έχουν μία ιδιαίτερη ποιότητα και ενδιαφέρον. Η αλήθεια είναι ότι όλοι μας γεννηθήκαμε και, σε μεγάλο βαθμό, παραμένουμε μόνοι μας σ’ αυτήν τη ζωή, αλλά από νωρίς έχουμε μάθει για τα οφέλη της συμβίωσης και των κοινωνικών επαφών.
Η επικοινωνία με άλλα πρόσωπα μάς επιτρέπει να μοιραστούμε τις ανησυχίες μας, να εκφράσουμε τους φόβους μας, να συζητήσουμε διαφορετικές εκδοχές και λύσεις σε προβλήματα που αντιμετωπίζουμε ενώ, παράλληλα, μπορούμε να μοιραστούμε συναισθήματα όπως η χαρά ή και η λύπη νιώθοντας βαθειά μέσα μας την ανθρώπινη, κοινωνική φύση μας. Παρόλα αυτά, συχνά πολλά άτομα νιώθουν «ΟΚ» ή «μια χαρά» όταν είναι μόνα τους και, μάλιστα, προτιμούν ή και επιδιώκουν αυτήν την κατάσταση η οποία θα μπορούσε να ονομαστεί «μοναχικότητα» ή «μοναξιά από επιλογή».
Είναι δύσκολο να ορίσουμε την μοναξιά, καθώς είναι ένα συναίσθημα που ο καθένας από εμάς το αντιλαμβάνεται διαφορετικά κι αυτό μπορεί να αλλάζει από ώρα σε ώρα ή από μέρα σε μέρα. Ένας ορισμός για την μοναξιά είναι «η διαφορά που νιώθει ένα πρόσωπο μεταξύ των επιθυμητών κοινωνικών σχέσεων που θέλει να έχει και των πραγματικών σχέσεων που απολαμβάνει» (Rusell et al., 2012, σσ. 7). Φυσικά, όσο πιο κοινωνικά απομονωμένο νιώθει ένα άτομο, τόσο πιο έντονο το συναίσθημα της μοναξιάς. Ενώ όταν το αίσθημα της μοναξιάς έχει μεγάλη διάρκεια, ένα άτομο συνήθως κατακλύζεται από δυσάρεστα συναισθήματα που μπορεί να εξελιχθούν ακόμη και σε χρόνιο στρες. Είναι σημαντικό λοιπόν, να μπορούμε να αναγνωρίσουμε το πότε αισθανόμαστε μόνοι μας κι έχουμε ανάγκη για τη φυσική παρουσία άλλων προσώπων γύρω μας και να την επιδιώκουμε μ’ έναν κατάλληλο τρόπο. Εδώ μπορεί να αναρωτηθεί κάποιος, «μα μπορούμε να αναγκάσουμε άλλα πρόσωπα να μοιραστούν μαζί μας τον χρόνο τους;».
Εννοείται πως όχι, αλλά ενώ η σύγχρονη κοινωνία έχει δημιουργήσει, σε μεγάλο, βαθμό ευνοϊκές συνθήκες για τη μοναξιά (διαμονή σε διαμερίσματα, εργασία μέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή, εξ αποστάσεως εκπαίδευση, κ.ά.), παράλληλα προσφέρει πολλές δυνατότητες για να βρισκόμαστε μ’ άλλα πρόσωπα και να περνάμε μαζί τους ποιοτικό και δημιουργικό χρόνο. Αν και υπάρχουν πολλές έρευνες που το αποδεικνύουν, ο καθένας από εμάς ξέρει πως περνάει καλύτερα βλέποντας μία ταινία με άλλα πρόσωπα και το ίδιο ισχύει για πολλές άλλες δραστηριότητες όπως το φαγητό, το ποτό και τα ταξίδια που τα απολαμβάνουμε περισσότερο με μία καλή παρέα.
Η κατάλληλη αντιμετώπιση της μοναξιάς δεν είναι πάντοτε εύκολη και εδώ μπορούμε να διακρίνουμε πολλούς διαφορετικούς τύπους μοναξιάς. Ένα άτομο μπορεί να αισθάνεται μόνο του ακόμη και όταν βρίσκεται με πολλά άλλα πρόσωπα (π.χ. νιώθοντας ότι δεν μπορεί να επικοινωνήσει αποτελεσματικά μαζί τους), εντός της οικογένειας (αν δεν έχει την επιθυμητή υποστήριξη) ή στο περιβάλλον της εργασίας του (μόνος απέναντι σε εχθρικές ομάδες «συναδέλφων»). Ακόμη, κάποιος μπορεί να έρθει –αιφνίδια- αντιμέτωπος με τη μοναξιά, μέσα από την απώλεια αγαπημένων προσώπων ή έναν χωρισμό. Στο σημείο αυτό θα μπορούσαμε να προτείνουμε πολλές διαφορετικές ιδέες για το «πώς ένα άτομο μπορεί να αναπτύξει και να διευρύνει τις κοινωνικές του σχέσεις», αλλά έχει ιδιαίτερη αξία να συζητήσουμε για το πώς μπορούμε να διαχειριστούμε αυτήν την ιδιαίτερη και εύθραυστη σχέση: τη σχέση με τον εαυτό μας, όταν είμαστε μόνοι. Ένας πρώτος κανόνας είναι να μην ασκούμε κριτική στον εαυτό μας για το ότι «έχουμε μείνει μόνοι» και, ακόμη, να μην βγάζουμε γρήγορα συμπεράσματα του τύπου «κανένας δεν με θέλει», «θα γεράσω μόνος», κ.ά.
Αν και τα ηλικιωμένα άτομα είναι συνήθως πιο ευάλωτα στην μοναξιά, αναμένεται να έχουν πλήθος κοινωνικών εμπειριών, πολλές όμορφες αναμνήσεις, πρόσωπα και ασχολίες που έχουν συναντήσει στο διάβα της ζωής τους και μπορούν να ενεργοποιήσουν, μ’ έναν διαφορετικό τρόπο, ώστε σε μία κρίση μοναξιάς να νιώσουν καλύτερα. Τις περισσότερες φορές, το μόνο που χρειάζεται για να διώξουμε τη μοναξιά είναι να μετακινηθούμε από τον χώρο που βρισκόμαστε. Μπορούμε να τηλεφωνήσουμε σ’ ένα αγαπημένο πρόσωπο, να βγούμε έξω για μία βόλτα ή έναν καφέ, να σχεδιάσουμε κάτι πρωτότυπο ή λιγότερο πρωτότυπο και να καλέσουμε άλλα πρόσωπα, όπως ένα δείπνο ή μία προβολή ταινίας.
Συνήθως στη βάση του αισθήματος της μοναξιάς βρίσκονται άλλα σημαντικά ζητήματα, όπως η ποιότητα και όχι η ποσότητα των σχέσεων που έχουμε, καθώς και το νόημα που βρίσκουμε στη ζωή μας. Εδώ είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι άλλοτε οι σχέσεις μας μπαίνουν σ’ ένα μεγαλύτερο «βάθος» και «ουσία», μοιραζόμενοι ίσως κάποιες πιο προσωπικές στιγμές μ’ άλλα πρόσωπα ενώ, άλλοτε, μένουν σ’ ένα περισσότερο επιφανειακό επίπεδο, απολαμβάνοντας απλώς τη στιγμή και την παρέα. Αντίστοιχα, άλλοτε μπορούμε να περνάμε στιγμές με τον εαυτό μας που είμαστε πολύ εκφραστικοί και δημιουργικοί, αντλώντας ικανοποίηση από τα επιτεύγματά μας και άλλοτε κάνοντας ένα ευχάριστο διάλειμμα, για να χαλαρώσουμε, να ισορροπήσουμε μέσα μας και να νιώσουμε την ομορφιά της ζωής στην απλότητά της…
Τροφή για σκέψη: Νιώθετε ότι περνάτε αρκετό χρόνο με τον εαυτό σας; Πως νιώθετε; Οι διάλογοι που έχετε με τον εαυτό σας έχουν ενδιαφέρον, σας αγχώνουν, σας κουράζουν, σας βοηθούν στην εξασφάλιση της εσωτερικής σας ισορροπίας; Ποιες είναι οι καλύτερες ώρες για απομόνωση; Τι απολαμβάνετε να κάνετε με τον εαυτό σας; Τι κάνετε συνήθως όταν νιώθετε έντονη μοναξιά;
Russell, D., McRae, C. & Gomez, M. (2012). Is loneliness the same as being alone? The Journal of Psychology, 146(1-2), 7-22.
* Συμβουλευτικός ψυχολόγος και συγγραφέας – Μπορείτε να επικοινωνείτε μαζί του, για συμβολή στη διαχείριση ψυχολογικών και προσωπικών ζητημάτων που σας απασχολούν, μέσω του Κοινωνικού Οργανισμού «The Orange Bus (Το Πορτοκαλί Λεωφορείο)» (Ινστιτούτο Συμβουλευτικής, Δημιουργικής Επικοινωνίας & Έκφρασης + Ψυχομετρίας, τηλ. 6944-252208, chrisbibitsos@yahoo.gr, Φιλελλήνων 23, Έδεσσα).