Στις 14 Σεπτεμβρίου γιορτάζεται η Υψωση του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού, μία από τις μεγάλες εορτές της Ορθοδοξίας, που ενώνει δύο γεγονότα τα οποία απέχουν μεταξύ τους περίπου τρεις αιώνες.
Η πρώτη ιστορία μας μεταφέρει στον 4ο αιώνα, μετά την επικράτηση του Μεγάλου Κωνσταντίνου και το τέλος των μεγάλων διωγμών των χριστιανών.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, η μητέρα του αυτοκράτορα, Αγία Ελένη, ταξίδεψε στους Αγίους Τόπους αναζητώντας τα σημεία που συνδέονταν με τα Πάθη και την Ανάσταση του Χριστού.
Στην περιοχή του Γολγοθά πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές και βρέθηκαν τρεις σταυροί. Το ερώτημα ήταν ποιος από αυτούς ήταν ο Σταυρός του Χριστού.
Η παράδοση αναφέρει ότι ο αληθινός Σταυρός αναγνωρίστηκε έπειτα από θαυμαστό γεγονός, με τις διηγήσεις να διαφέρουν στις λεπτομέρειες: άλλες μιλούν για θεραπεία βαριά ασθενούς και άλλες για ανάσταση νεκρού.
Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Μακάριος ύψωσε τότε τον Σταυρό ώστε να μπορέσει να τον δει το συγκεντρωμένο πλήθος. Οι πιστοί προσκυνούσαν επαναλαμβάνοντας το «Κύριε, ελέησον».
Από αυτή την πράξη προέρχεται και η ονομασία της εορτής: Ύψωση του Τιμίου Σταυρού.
Ο Σταυρός χάνεται – και επιστρέφει τρεις αιώνες αργότερα
Η ιστορία της γιορτής δεν τελειώνει στον 4ο αιώνα.
Το 614, οι Πέρσες του βασιλιά Χοσρόη Β’ κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ και, σύμφωνα με τις χριστιανικές πηγές, πήραν μαζί τους ως λάφυρο και το κειμήλιο του Τιμίου Σταυρού.
Χρόνια αργότερα ο Βυζαντινός αυτοκράτορας Ηράκλειος νίκησε τους Πέρσες και ο Σταυρός επέστρεψε στους χριστιανούς. Το 630 μεταφέρθηκε πανηγυρικά ξανά στα Ιεροσόλυμα.
Έτσι, στη λειτουργική παράδοση της 14ης Σεπτεμβρίου συναντώνται δύο διαφορετικά γεγονότα: η παράδοση της πρώτης εύρεσης του Σταυρού και η ιστορική επιστροφή του από την Περσία.
